Dinar Köylerinde Tespit Edilen Düz Dokumalarının Motif, Desen ve Tasarım Özellikleri
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17103000Anahtar Kelimeler:
Anahtar Kelimeler: Geleneksel Dokuma, Düz Dokuma Tekstiller, Dinar, Motif Analizi, Yöresel Tasarım, Anadolu Tekstilleri, Maddi Olmayan Kültürel MirasÖzet
Bu çalışmada, Afyonkarahisar’ın Dinar ilçesine bağlı köylerde tespit edilen düz dokumalar motif, desen ve tasarım özelliklerini bakımndan incelenmiştir. Dinar, tarihsel süreç boyunca farklı kültürlerin etkileşim noktası olmuş ve özellikle Türkmen ve Yörük topluluklarının yerleşmesiyle zengin bir dokuma kültürü gelişmiştir. Araştırmada, saha çalışmalarıyla yerinde tespit edilen ekmek mendili, farda kilim, heybe, yastık yüzü gibi geleneksel düz dokuma ürünleri; kullanılan malzeme, teknik, desen ve motif yönünden analiz edilmiştir.
İncelenen dokumalarda en sık karşılaşılan motifler arasında elibelinde, koçboynuzu, pıtrak, göz, tarak ve muska gibi sembolik anlamlar taşıyan geleneksel motifler yer almaktadır. Bu motifler, hem koruyucu anlamlar yüklenerek hem de estetik amaçlarla desen kompozisyonlarında kullanılmıştır. Motiflerin yerleşiminde genellikle simetrik düzen tercih edilmiştir; ancak bazı örneklerde asimetrik kompozisyonlar da tespit edilmiştir. Renk tercihlerinde kırmızı, siyah, mavi ve sarı gibi canlı renkler ön plandadır; bu durum, bölge dokumacılığında estetik ve sembolik renk kullanımı geleneğini ortaya koymaktadır.
Dokumaların teknik analizinde, çözgü, atkı ve ilmek sistemlerinin yöresel özellikler gösterdiği belirlenmiş; yer yer eksik çözgü veya bağlantısız atkı gibi tekniklere de rastlanmıştır. Malzeme olarak çoğunlukla koyun yünü, pamuk ve yün ipliklerin kullanıldığı görülmektedir. El tezgâhlarında üretilen bu dokumalar, üretildikleri köylerin kültürel belleğini yansıtmaktadır. Özellikle Kaplanlı, Kınık, Tatarlı, Yıprak, Haydarlı ve Çayüstü köylerinden derlenen örnekler, Dinar çevresindeki düz dokuma kültürünün çeşitliliğini göstermektedir.
Dokumaların işlevsel yönü de bu çalışmada ele alınmıştır. Söz konusu ürünlerin sadece estetik değil, aynı zamanda günlük yaşamda pratik amaçlarla (ekmek taşıma, yastık kaplama, yük taşıma vb.) kullanıldığı vurgulanmaktadır. Kadınların bu dokumaları hem çeyizlik olarak hazırlamaları hem de günlük yaşamlarında kullanmaları, dokumaların sosyo-kültürel işlevine dikkat çekmektedir.
Referanslar
Acar, B. (1975). Kilim ve Düz Dokuma Yaygılar. Akbank Kültür Yayınları.
Acar, B. (1982). Kilim-Cicim-Zili-Sumak Türk Düz Dokuma Yaygıları. Eren Yayıncılık.
Arıkan, H. (2015). Kayseri İli Merkez Ve İlçeleri Geleneksel El Sanatları Araştırması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Balaban, A. (2009). Teke Yöresi Geleneksel Dokumaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü.
Balkanal, Z. (2022). Afyon İli Bayat İlçesi Türkmen Kilimlerinin Kompozisyonlarının Tasarım İlkeleri Açısından Değerlendirilmesi. Folklor Akademi Dergisi, 5(3), 884–911.
Balpınar, B., & Hirsch, U. (1983). Kilim Ve Düz Dokuma Yaygıları Kataloğu. Uta Hülsey Yayınevi.
Demir, S. (2020). Türkiye'de Geleneksel El Dokumalarının Korunması ve Geleceğe Aktarılmasına Yönelik Faaliyetler. Sanat ve Tasarım Dergisi, 12(2), 25–40.
Dursun, S. (2012). Anadolu'da Heybe Geleneği ve Motif Analizleri. Milli Folklor, 24(96), 38–51.
Erbek M. (2002). Çatalhöyük’ten Günümüze Anadolu Motifleri. Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, s.190
Eröz, M. (1991). Yörükler. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
Genç, M., & Koyuncu Okca, A. (2017). Geleneksel Dokumaların Türk Kültür Sürekliliğindeki Önemi. Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu Bildirileri (s. 205–213). Karadeniz Teknik Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi.
Genç, M., & Öztürk, G. (2023). Cennete açılan kapılar: Denizli Çal’da tespit edilen Paşa Kapısı (Cennet Kapısı) desenli torbaların teknik ve desen açısından incelenmesi. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 60, 222–242.
Göksel, M., & Şanlı, H. S. (2019). Kütahya Yöresi Cicim ve Zili Örnekleri. Arış Sanat Tarihi Dergisi, 15, 40–61.
Gönen, N. (2005). Anadolu Kilimlerinde Motif Ve Anlam. Ege Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Yayınları.
Gümüş, D. (2015). Aksaray Düz Dokuma Yaygıları (Kilim, Cicim, Zili) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Geleneksel Türk Sanatları Anasanat Dalı.
Kadir, S. (2013). Anadolu’da Üretilen Kilim Motiflerinden Bukağı Motifi ve Bu Motiften Çıkan Seramik Çalışmalar. İdil, 2(6), 1–12.
Konuk, M. (2022). Koraş Mahallesi’nde Unutulmaya Yüz Tutan Dokuma Kültürü. Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 15(30), 1–18.
Konuk, M., & Genç, M. (2021). Karaman İl Merkezinde Yaşayan Sarıkeçili Yörüklerinde Torba Dokumaları. Arış Halı Dokuma ve İşleme Sanatları Dergisi, 18, 4–27.
Köksal, G. (2009). Anadolu Dokumalarında Motif Sembolizmi. Dokuma Sanatları Dergisi, 3(1), 135–150.
Küçükkurt, Ü. (2011). Afyonkarahisar’ın İğdeli ve Çatkuyu köyü Camilerinde Bulunan Düz Dokuma Yaygılar. Arış, 6, 76–83.
Ögel, B. (1971). Türk Mitolojisi: Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Ölmez, N. (2011). Saçıkara Yörüklerinde Yaşayan Dokumalar. Art-e Güzel Sanatlar Fakültesi Hakemli Dergisi, 7, 1–25.
Ölmez, F., & Etikan, S. (2013). Muğla İli Fethiye İlçesi Yantırlı Kilim Dokumaları. Selçuk Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(2), 65–78.
Ölmez, F. H., & Etikan, S. (2022). Kırşehir Kilim, Cicim, Zili ve Sumak Dokumaları. Gece Kitaplığı.
Özçelik, B. (2017). Anadolu Türk halı ve kilim sanatında heybe [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü.
Özçelik, B. (2023). Anadolu sahası Türk halk şiirinde turna: Derdi çok örneği. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(37), 1095–1107.
Özdemir, G. (2006). Anadolu Geleneksel El Dokumacılığı. Kültür Bakanlığı Yayınları.
Özdemir, M. (2009). Dinar Tarihi ve Kültürü. Dinar Kaymakamlığı Yayınları.
Rahmani, A., & Moghanipoor, M. R. (2019). The technique of Zilu weaving in Anatolia, Caucasus and Iran. Art-Sanat, 11, 339–363. https://doi.org/10.26650/artsanat.2019.11.0006
Seyirci, K. (1987). Toros Yörüklerinin El Sanatları. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Soysaldı, T. (1999). Türk kilimlerinde dokuma teknikleri ve boyama özellikleri. Içinde I. Uluslararası Türk El Dokumaları Kongresi Bildirileri (ss. 595–608).
Sümer, F. (1992). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
Turgut, H. (2014). Türk kilim motiflerinde sembolizm [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü.
Yıldırım, A. (2022). Türk El Dokumalarında Ekmek Mendili ve Heybe Motiflerinin Sembolik Anlamları. Sanat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 5(1), 75–88.
Yıldırım, A. (2023). Farda kilimlerde motif anlamları ve kullanım alanları. Uluslararası Kültürel Miras Araştırmaları Dergisi, 6(2), 112–125.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
