Çok Düzeyli Kuramsal Yaklaşım ile Türkiye-Avrupa Birliği İlişkilerinin Tarihsel Analizi: 1959-2025
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17235589Anahtar Kelimeler:
Turkey-EU relations, historical institutionalism, liberal intergovernmentalism, securitization, incomplete integration, critical juncturesÖzet
Bu araştırma, Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerinin 1959-2025 dönemindeki altmış altı yıllık evrimini, tarihsel kurumsalcılık, liberal hükümetlerarasıcılık ve kimlik/güvenlikleştirme teorilerinin entegre sentezi üzerinden analiz etmektedir. Günümüzde Türkiye'nin tam üyelik perspektifinin fiilen ortadan kalktığı, ilişkilerin göç yönetimi ve enerji güvenliği eksenli işlevsel ortaklığa evrildiği bir dönemde, bu dönüşümün tarihsel kökenleri ve kuramsal açıklamaları kritik önem taşımaktadır. Çalışma, "Türkiye-AB ilişkilerinin tarihsel evriminde hangi kritik dönemeçler sürecin yönünü belirlemiş ve bu sürecin bugünkü tıkanıklığını kuramsal yaklaşımlar nasıl açıklayabilir?" sorusuna cevap aramaktadır.
Araştırma, tarihsel vaka analizi yöntemiyle altı kritik dönemeç üzerinden sürecin evrimini incelemektedir: 1963 Ankara Anlaşması, 1970 Katma Protokolü, 1995 Gümrük Birliği, 1999 Helsinki Zirvesi, 2005 müzakere süreci ve 2016 AB-Türkiye Mutabakatı. Birincil kaynaklar olarak AB resmi belgeleri, ilerleme raporları ve zirve bildirgeleri; ikincil kaynaklar olarak akademik literatür sistematik biçimde analiz edilmiştir. Batı Balkan ülkeleriyle karşılaştırmalı analiz, Türkiye vakasının özgünlüğünü ortaya koymak için kullanılmıştır. Veriler üç katmanlı okuma ve tematik kodlama yöntemiyle değerlendirilmiş; kurumsal gelişmeler, üye devlet pozisyonları ve kimlik/güvenlik söylemleri kategorilerinde analiz edilmiştir.
Bulgular, Türkiye-AB ilişkilerinin "tamamlanmamış entegrasyon" örneğine dönüşmesinin üçlü dinamikten kaynaklandığını göstermektedir. Birincisi, yol bağımlılığı mekanizması kalıcı kurumsal bağlar oluşturarak ilişkilerin kopmasını engellemiş ancak ekonomik entegrasyonu siyasi bütünleşmeden koparmıştır. İkincisi, 2005 sonrası dönemde Almanya, Fransa ve Kıbrıs'ın vetoları müzakereleri sistematik biçimde kilitlemiş, 35 fasıldan yalnızca 16'sı açılabilmiş, sadece biri geçici olarak kapatılabilmiştir. Üçüncüsü, Türkiye'nin Avrupa kimliğinin "kurucu ötekisi" olarak konumlandırılması, göç ve İslam'ın güvenlik tehdidi olarak kodlanması, üyelik perspektifini ontolojik düzeyde imkânsız kılmıştır. Hırvatistan'ın on yılda 35 faslı kapatması, Türkiye'nin yirmi yılda bir faslı kapatabilmesiyle keskin zıtlık (kontrast) oluşturmaktadır.
Çalışma, ekonomik entegrasyonun otomatik olarak siyasi bütünleşmeye yol açmayabileceğini, "asimetrik entegrasyon tuzağı" oluşturabileceğini ortaya koymaktadır. Hükümetlerarası vetoların müzakere sürecini tamamen felç edebilme kapasitesi, AB'nin karar alma mekanizmalarının reform ihtiyacını göstermektedir. Kimlik ve güvenlik kaygılarının teknik kriterleri aşarak belirleyici hale gelmesi, genişleme politikasının kültürel boyutunun yeniden tanımlanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Araştırma, tam üyelik yerine çok katmanlı ortaklık modeli, oybirliği kuralının nitelikli çoğunlukla değiştirilmesi ve kimlik bariyerlerinin aşılması için kültürel diyalog mekanizmalarının güçlendirilmesini önermektedir. Türkiye vakası, Avrupa bütünleşme teorilerinin sınırlarını test eden "sınır vakası" olarak, gelecekteki genişleme politikaları için paradigmatik dersler sunmaktadır.
Referanslar
Agreement establishing an Association between the European Economic Community and Turkey. (1963, September 12). Official Journal of the European Communities, L 217.
Akçapar, B. (2006). Turkey’s new European era: Foreign policy on the road to EU membership. Rowman & Littlefield.
Anderson, P. (2009). The new old world. Verso.
Aydın-Düzgit, S. (2012). Constructions of European identity: Debates and discourses on Turkey and the EU. Palgrave Macmillan.
Birkan, O. (2025). The transcript of a long story: A critical analysis of Eurocentric prejudices in Turkey’s European Union membership process. Journal of Global & Strategic Studies, 10(1), 1–6.
Börzel, T. A., & Risse, T. (2018). From the euro to the Schengen crises: European integration theories, politicization, and identity politics. Journal of European Public Policy, 25(1), 83–108.
Decision No 1/95 of the EC-Turkey Association Council. (1995, December 22). Official Journal of the European Communities, L 35.
Diez, T. (2004). Europe's others and the return of geopolitics. Cambridge Review of International Affairs, 17(2), 319–335.
Dimitrova, A. L. (2025). Stuck on the stairway of change: The EU’s enlargement and security and defence policies in its external relations. Journal of Contemporary European Research, 21(2), 1–27.
Erdem, G. (2015). 12 Eylül Darbesi’nin Türkiye’nin Avrupa ile ilişkilerine etkileri: Avrupa Topluluğu ve Avrupa Konseyi’yle ilişkiler. Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, 14(1), 29–64. https://doi.org/10.1501/Avraras_0000000215
Erdoğan, S. (2025). Conceptual analysis of Europeanization/EU-ization/De-Europeanization and the historical background of Türkiye–EU relations. In Discourses on Türkiye in the European Parliament: Perceptions of Turkish identity (pp. 13–85). Springer Nature.
EU-Turkey Statement. (2016, March 18). European Council.
EURACTIV. (2005, July 20). Eurobarometer: Over half of EU citizens against Turkey’s accession. EURACTIV. https://www.euractiv.com/section/politics/news/eurobarometer-over-half-of-eu-citizens-against-turkey-s-accession/
European Council. (1999). Presidency conclusions—Helsinki European Council.
European Council. (2005). Press release: Opening of accession negotiations with Turkey.
Eurobarometer. (2025).
Grabbe, H. (2006). The EU's transformative power: Europeanization through conditionality in Central and Eastern Europe. Palgrave Macmillan.
Haas, E. B. (1958). The uniting of Europe: Political, social, and economic forces, 1950–1957. Stanford University Press.
Kaya, H. (2020). The EU–Turkey statement on refugees: Assessing its impact on fundamental rights. Edward Elgar Publishing.
Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170–189.
Kubicek, P. (2003). The European Union and democratization. Routledge.
Liguori, A. (2019). Migration law and the externalization of border controls: European state responsibility. Routledge.
Mahoney, J., & Rueschemeyer, D. (Eds.). (2003). Comparative historical analysis in the social sciences. Cambridge University Press.
Metin, O., & Ünal, Ş. (2022). İçerik analizi tekniği: İletişim bilimlerinde ve sosyolojide doktora tezlerinde kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 273–294.
Moravcsik, A. (1998). The choice for Europe: Social purpose and state power from Messina to Maastricht. Cornell University Press.
Moravcsik, A., & Schimmelfennig, F. (2019). European integration theory (2nd ed.). Oxford University Press.
Ovacık, G., Ineli-Ciger, M., & Ulusoy, O. (2024). Taking stock of the EU-Turkey Statement in 2024. European Journal of Migration and Law, 26(2), 154–178.
Öniş, Z. (2011). Multiple faces of the “new” Turkish foreign policy: Underlying dynamics and consequences. Insight Turkey, 13(1), 47–65.
Öniş, Z., & Kutlay, M. (2021). Understanding oscillations in Turkish foreign policy: Pathways to unusual middle power activism. Third World Quarterly, 42(12), 3051–3069.
Pierson, P. (2000). Increasing returns, path dependence, and the study of politics. American Political Science Review, 94(2), 251–267.
Pierson, P. (2004). Politics in time: History, institutions, and social analysis. Princeton University Press.
Reiners, W., & Turhan, E. (Eds.). (2021). EU–Turkey relations: Theories, institutions, and policies. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-030-70890-0
Reuters. (2014, May 27). German opposition to Turkey’s EU membership rises: Poll. Reuters.
Rumelili, B. (2007). Constructing regional community and order in Europe and Southeast Asia. Palgrave Macmillan.
Saatçioğlu, B. (2010). Unpacking the compliance puzzle: The case of Turkey’s AKP under EU conditionality (KFG Working Paper No. 14). Free University Berlin.
Samur, H. (2025). The EU’s tacit yet unspoken attitude towards Turkey’s EU accession: Ambivalence in enlargement strategy. Eastern Journal of European Studies, 16(1), 239–257.
Sandholtz, W., & Stone Sweet, A. (Eds.). (1998). European integration and supranational governance. Oxford University Press.
Schimmelfennig, F. (2005). The politics of European Union enlargement: Theoretical approaches. Routledge.
Schimmelfennig, F., & Sedelmeier, U. (2005). The Europeanization of Central and Eastern Europe. Cornell University Press.
Shkedi, A. (2004). Second‐order theoretical analysis: A method for constructing theoretical explanation. International Journal of Qualitative Studies in Education, 17(5), 627–646.
Tocci, N. (2020). Resilience and the role of the European Union in the world. Routledge.
Turhan, E. (2025). Turkey as a “geopolitical other”: The construction of European identities in the geopolitical era and its implications for EU–Turkey relations. European Journal of Risk Regulation, 1–20.
Turner, P., & Turner, S. (2009, April). Practical interaction design. In HCI Educators 2009—Playing with our education (pp. 98–105). BCS Learning & Development.
Wæver, O. (1995). Securitization and desecuritization. In R. D. Lipschutz (Ed.), On security (pp. 46–86). Columbia University Press.
Watt, N. (2005, July 19). Europeans reject Turkey, poll shows. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2005/jul/19/turkey.eu
Williams, M., & Moser, T. (2019). The art of coding and thematic exploration in qualitative research. International Management Review, 15(1), 45–55.
Yılmaz-Elmas, F. (2016). Avrupa ‘kapı duvar’: Göç yaklaşımında söylem-eylem tutarsızlığı. USAK Yayınları.
YouGov. (2016, August 3). Turkey less popular choice to join the EU than even Russia. YouGov.
YouGov. (2019, March 4). Eurotrack: Which countries do Europeans think should be allowed to join the EU? YouGov.
Zucconi, M. (2019). EU influence beyond conditionality: Turkey plus/minus the EU. Palgrave Macmillan
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
