Din, Tarikat ve İktidar Bağlamında Sanatın Denetimi: Osmanlı, Avrupa ve Modern Dönem Üzerine Karşılaştırmalı ve Kuramsal Bir Analiz
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.19959043Anahtar Kelimeler:
sanat, din, tarikat, iktidar, sansür, Osmanlı, Avrupa, modern dönem, kültür endüstrisi, hegemonyaÖzet
Bu çalışma, sanatın tarihsel süreç içerisinde din, tarikat yapıları ve siyasal iktidar ile kurduğu çok katmanlı ilişkiyi karşılaştırmalı bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada Osmanlı İmparatorluğu, Orta Çağ Avrupa’sı ve modern dönem olmak üzere üç farklı tarihsel bağlam ele alınmış; bu bağlamlarda sanatsal üretimin nasıl yönlendirildiği, sınırlandırıldığı ve denetlendiği analiz edilmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, tarihsel ve kuramsal literatür taramasına dayalı karşılaştırmalı analiz gerçekleştirilmiştir. Elde edilen bulgular, sanatın hiçbir dönemde tamamen bağımsız bir üretim alanı olmadığını, aksine dini, siyasal ve ekonomik güç ilişkileri tarafından sürekli olarak şekillendirildiğini ortaya koymaktadır. Osmanlı bağlamında tarikatların sanatsal üretim üzerinde hem teşvik edici hem de sınırlandırıcı bir rol üstlendiği; tasavvufî estetik anlayışın sanatın gelişimine önemli katkılar sağladığı, ancak bu üretimin belirli dini normlar çerçevesinde gerçekleştiği tespit edilmiştir. Avrupa örneğinde ise Katolik Kilisesi’nin sanat üzerindeki belirleyici rolü dikkat çekmekte; sanatın dini ideolojinin yaygınlaştırılmasında önemli bir araç olarak kullanıldığı görülmektedir. Modern dönemde ise sanatın sekülerleşmesine rağmen, ulus-devlet ideolojileri, totaliter rejimler ve kapitalist üretim ilişkileri aracılığıyla farklı biçimlerde denetim altında tutulduğu anlaşılmaktadır. Çalışma ayrıca sanatın yalnızca iktidarın bir aracı olmadığını, aynı zamanda eleştirel düşüncenin ve toplumsal direnişin ifade edildiği bir alan olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda sanat, hem hegemonik yapıların yeniden üretildiği hem de bu yapıların sorgulandığı dinamik bir toplumsal alan olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak çalışma, sanatın tarihsel süreklilik içerisinde farklı iktidar biçimleri tarafından şekillendirildiğini ortaya koyarak literatüre karşılaştırmalı bir katkı sunmaktadır.
Referanslar
Adorno, T. W. (2001). Kültür endüstrisi: Kültür yönetimi. İletişim Yayınları.
Althusser, L. (1971). Ideology and ideological state apparatuses. Monthly Review Press.
Anderson, B. (2006). Imagined communities: Reflections on the origin and spread of nationalism. Verso.
Behar, C. (2015). Aşk olmayınca meşk olmaz. Yapı Kredi Yayınları.
Benjamin, W. (2008). Pasajlar. Yapı Kredi Yayınları.
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Harvard University Press.
Bourdieu, P. (1993). The field of cultural production. Columbia University Press.
Burckhardt, J. (1999). The civilization of the Renaissance in Italy. Penguin.
Burke, P. (2001). Eyewitnessing: The uses of images as historical evidence. Cornell University Press.
Clark, T. (1997). Art and propaganda in the twentieth century. Princeton University Press.
Derman, M. U. (1998). Türk hat sanatı. Kültür Bakanlığı Yayınları.
Eagleton, T. (1991). Ideology: An introduction. Verso.
Eco, U. (1986). Art and beauty in the Middle Ages. Yale University Press.
Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion. Harcourt.
Foucault, M. (1977). Discipline and punish: The birth of the prison. Pantheon.
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977. Pantheon.
Freedberg, D. (1989). The power of images: Studies in the history and theory of response. University of Chicago Press.
Gombrich, E. H. (1995). The story of art. Phaidon.
Gölpınarlı, A. (1983). Mevlevîlik ve Mevlevîler. İnkılâp Yayınları.
Grabar, O. (1992). The formation of Islamic art. Yale University Press.
Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks. International Publishers.
Habermas, J. (1989). The structural transformation of the public sphere. MIT Press.
Hauser, A. (1999). Sanatın toplumsal tarihi. Remzi Kitabevi.
Hobsbawm, E. (2012). Nations and nationalism since 1780. Cambridge University Press.
Hobsbawm, E., & Ranger, T. (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
Horkheimer, M., & Adorno, T. W. (2002). Dialectic of enlightenment. Stanford University Press.
Kafadar, C. (1995). Between two worlds: The construction of the Ottoman state. University of California Press.
Kara, İ. (2004). Türkiye’de tarikatlar ve modernleşme. Dergâh Yayınları.
Kuban, D. (2007). Osmanlı mimarisi. Yapı Kredi Yayınları.
Nasr, S. H. (1987). Islamic art and spirituality. SUNY Press.
Ocak, A. Y. (2016). Osmanlı toplumunda zındıklar ve mülhidler. Tarih Vakfı Yayınları.
Ortaylı, İ. (2008). Osmanlı’yı yeniden keşfetmek. Timaş Yayınları.
Panofsky, E. (1972). Studies in iconology. Harper & Row.
Rancière, J. (2004). The politics of aesthetics. Continuum.
Schimmel, A. (2004). İslam’ın mistik boyutları. Kabalcı Yayınları.
Shiner, L. (2001). The invention of art. University of Chicago Press.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
