Türk Mutfağında Menemenin Anlatıya Dönüşümü Üzerine Bir Söylem Analizi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.23070445Anahtar Kelimeler:
Menemen, Söylem Analizi, Gastronomi, Yemek Hikâyeleştirme, GastromilliyetçilikÖzet
Bu araştırmanın amacı, Türk mutfağının gündelik ve sıradan bir ürünü olarak algılanan menemenin, söylem aracılığıyla nasıl çok katmanlı bir kültürel anlatıya dönüştürüldüğünü yapısal ve eleştirel bir yaklaşımla analiz etmektir. Çalışma, menemenin sosyo-kültürel bağlam içerisinde nasıl anlam ve değer kazandığını ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırmada nitel araştırma deseni benimsenmiş ve veriler yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla elde edilmiştir. Amaçlı örnekleme yöntemi doğrultusunda belirlenen on katılımcıdan elde edilen veriler, Fairclough’un eleştirel söylem analizi yaklaşımı temel alınarak çözümlenmiştir. Analiz sürecinde katılımcıların dilsel tercihleri, metafor kullanımları ve anlamlandırma pratikleri söylemsel bağlamları içerisinde değerlendirilmiştir. Ortaya çıkan anlam örüntülerinin sistematik biçimde sınıflandırılabilmesi amacıyla tematik analizden yararlanılmıştır. Araştırma bulguları, menemenin söylemsel düzeyde dört temel tema etrafında inşa edildiğini göstermektedir: (1) domatesin Türk mutfağına entegrasyonu üzerinden şekillenen tarihsel dönüşüm söylemi, (2) ortak tüketim pratiği üzerinden kurulan sosyolojik bağ ve kültürel aidiyet söylemi, (3) modern yaşam koşullarına uyum sağlayan öğün esnekliği ve pragmatik kullanım söylemi ve (4) form esnekliği üzerinden gelişen kimlik tartışmaları ve uluslararası temsil söylemi. Bu bağlamda menemenin; ritüelistik, eşitlikçi ve pragmatik anlamlar üreten çok katmanlı bir kültürel yapı olarak söylemsel biçimde yeniden üretilebileceği tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, gıdaların söylem aracılığıyla yeniden inşa edilebilecek kültürel metinler olabileceğini ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda menemen; tarihsel adaptasyon, toplumsal aidiyet ve modern yaşam pratiklerinin kesişiminde konumlanan dinamik bir gastronomi unsuru olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, gastronomi literatürüne yiyeceklerin anlam üretim süreçlerine odaklanan kuramsal bir açılım sunmaktadır. Ayrıca elde edilen bulgular, yiyecek içecek işletmelerinde menemenin hikâyeleştirme temelli pazarlama stratejileriyle yeniden konumlandırılabileceğini göstermektedir.
Referanslar
Beşirli, H. (2011). Türk kültüründe güç, iktidar, itaat ve sadakatin yemek sembolizmi esasında değerlendirilmesi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 58, 139-152.
Bilgin, A. (2008). Seçkin mekânda seçkin damaklar: Osmanlı sarayında beslenme alışkanlıkları (15.-17. yüzyıl). M. S. Koz (Ed.). Yemek Kitabı: Tarih-Halkbilimi-Edebiyat. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 78-118.
Bilgin, A. (2015). Osmanlı İstanbul’unda yemek kültürü. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. İstanbul: Kitabevi Yayınları. 175-199.
Bilgin, A. (2021). 15.-18. yüzyıllar arasında İstanbul’da Türk mutfak kültürü. İstanbul Mutfağında Ahenk ve Lezzet. İstanbul, İstanbul Yayınları. 35-42.
Bozagcı, E. C., ve Gök, E. (2021). Yumurta kullanımının Türk mutfak tarihindeki gelişimi ve yumurta temelli gastronomi trendleri. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi, 6(1), 102-112.
Budak, D. N. (2023). Gıda iletişiminde etnosentrizm: Anlatı reklamcılığı bağlamında coğrafi işaretli ürün anlatılarının yapısal analizi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (34), 912-929.
Çam, O. (2023). Birbirine yakışan gıda ürünlerinin gastronomideki yeri. Journal of Academic Tourism Studies, 4(2), 187-217. http://dx.doi.org/10.29228/jatos.73740
Çelik Yeşil, S., ve Yıldız, S. (2024). A look at the 17th century Istanbul cuisine from the narh book dated 1640. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 12(1), 456-476. http://doi.org/10.21325/jotags.2024.1389
Çelik, M., ve Ekşi, H. (2008). Söylem analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 27(27), 99-117.
Çiçek, B., ve Kaplan, M. (2016). Yabancı öğrencilerin öğrendikleri dilin kültürünü yazarak anlatmaları: Gaziantep örneği. Route Educational and Social Science Journal, 3(5), 64-77.
Elmas, M. (2024). Türk yemek kültüründe sosyalleşmenin değişen dinamikleri: Geleneksel mekânların ve hafızanın çöküşü. Erol, M. (Ed.). Halk gastronomisi II. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları. 199-206.
Fairclough, N. (2001). Critical discourse analysis as a method in social scientific research. Eds. Ruth Wodak, Michael Meyer. Methods of Critical Discourse Analysis. London: Sage, 32-62.
Fairclough, N. (2005). Critical discourse analysis. Marges Linguis-tiques, 9, 76-94.
Işkın, M., ve Genç, K. (2020). Gastronomi turizmi açısından geleneksel ürün adı tescilinin önemi: Çakallı menemeni. Akademik Gastronomi Çalışmaları, 267-281.
Kallas, Z., Rahmani, D., ve Gil, J. M. (2020). Storytelling. The importance of the story behind a food. Report de Recerca. Katalonya Politeknik Üniversitesi. Tarım Gıda Mühendisliği ve Biyoteknoloji Bölümü. 1-36. https://hdl.handle.net/2117/345480
Krueger, R. (2000). A focus groups: A practical guide for applied research. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. 1-215.
Kuru, A., ve Akyurt Kurnaz, H. (2025). Sürdürülebilir gastronomi turizmi kapsamında yiyecek-içecek hikayeleri. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 8(1), 136-150. https://izlik.org/JA44EE47RR
Langford, B. E., Schoenfeld, G., ve Izzo, G. (2002). Nominal grouping sessions vs. focus groups. Qualitative Market Research: An International Journal, 5(1), 58-70.
Menemen Belediyesi. (2024). Menemen menemeni. Mahreç İşareti Raporu No: 1546. 1-3.
Morse, J. M. (1994). Designing funded qualitative research. N. K. Denzin and Y. S. Lincoln (Eds.). In Handbook of Qualitative Research. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 220-235.
Nazikgül, M., ve Ödemiş, M. (2024). What does Ottoman palace cuisine mean in terms of the development of gastronomy tourism in Türkiye? Delving into the Turkish chefs’ perspectives. Journal of Tourismology, 10(2), 158-172. https://doi.org/10.26650/jot.2024.10.2.1506356
O'Brien, B. C., Harris, I. B., Beckman, T. J., Reed, D. A., ve Cook, D. A. (2014). Standards for reporting qualitative research: a synthesis of recommendations. Academic medicine : journal of the Association of American Medical Colleges, 89(9), 1245–1251. https://doi.org/10.1097/ACM.0000000000000388
Oğuz, M. Ö. (2008). Söylem Analizi. Sosyoloji Notları, 5, 52-57.
Okkalı, İ. C., ve Baytar, İ. (2020). Türk resminde yemek ve sofra betimleri ile Osmanlı mutfağının dönüşüm öyküsü (1839-1950). Sanat Tarihi Yıllığı - Journal of Art History, 29 (2020), 63-88. https://doi.org/10.26650/sty.2020.004
Özata Şahin, E. (2024). Gastronomi rotası: Karadeniz mutfağı’nda (Samsun-Ordu-Giresun-Trabzon-Rize) coğrafi işaretli ürünler üzerine bir inceleme. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (38), 295-316.
Özdemir, M. (2024). Erzurum’dan Artvin’e yerel rekabet yemek milliyetçiliği ve gastronomi ilişkisinde cağ kebap. Erol, M. (Ed.). Halk gastronomisi II. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 18-28.
Özkan, İ. (2004). Bir yemeğin Türkçemizdeki hikâyesi: Menemen. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II, 2283-2287.
Pala, K. (2023). Geleneksel yöntem ve uygulamalarla Orta Karadeniz mutfak kültürü. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları. 76-78.
Rahayuningsih, H., Nuryani, A., Naomi, F. C., ve Jati, H. P. (2025). Storytelling: Developing stories and experiences more on food tourism. International Journal of Applied Sciences in Tourism and Events, 9(2), 85-96. https://doi.org/10.31940/ijaste.v9i2.85-96
Robson, C. (2015). Bilimsel araştırma yöntemleri. (Ş. Çınkır, & N. Demirkasımoğlu, Çev.) Ankara: Anı Yayıncılık.
Salih, H. (2025). Pozitif söylem analizi: Eleştirel söylem çalışmalarına yeni bir bakış. Kültür Araştırmaları Dergisi, (25), 324-341.
Samancı, Ö. (2008). İmparatorluğun son döneminde İstanbul ve Osmanlı saray mutfak kültürü. A. Bilgin ve Ö. Samancı (Ed.), Türk mutfağı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 199-219.
Say, D., Esen, M. K., ve Güzeler, N. (2018). Türk mutfağında kahvaltı kültürü. I. Uluslararası Akdeniz Sempozyumu, Bildiri Tam Metinleri Kitabı, 37-55.
Şah, U. (2020). Eleştirel söylem analizi: Temel yaklaşımlar. Kültür Araştırmaları Dergisi, 7, 210-231. https://doi.org/10.46250/kulturder.819362
Şenesen, İ. (2024). Halk gastronomisinde insan ve hikâye odaklı yaklaşım: Adana örneği. Erol, M. (Ed.). Halk gastronomisi II. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları, 40-46.
Yıldız, E. (2019). An adaptable food for alternate cultures, menemen. (Yayınlanmamış Özet Bildiri). Association for the Study of Food Society (ASFS) and the Agriculture, Food and Human Values Society (AFHVS) at the University of Alaska Anchorage. Amerika Birleşik Devletleri, 26 - 29 Haziran 2019.
Yılmaz, C. (2022). Coğrafya lisans eğitimi arazi uygulamalarında ekonomik coğrafya ve girişimcilik konularının işlenmesi. 4. Coğrafya Eğitimi Kongresi, UCEK 7-9 Ekim 2022 Karabük Tam Metin Bildiriler Kitabı, 10-13.
Yücel Güngör, M. (2025). İstanbul’un michelin yıldızlı restoranlarında gastronomik temsiller: Tematik bir eleştirel söylem analizi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 17 (3), 2546-2566.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
